8 januari: Vlootverjaardag

8 januari 2012

Oprichting van de Nederlandse marine: Ordonnantie op de Admiraliteit
8 januari 1488 wordt gezien als stichtingsdatum van de Nederlandse marine, omdat Maximiliaan van Oostenrijk die dag de Ordonnantie op de Admiraliteit uitvaardigde. Hiermee werd voor het eerst een permanente marine organisatie voor de Nederlanden opgericht. 8 januari is daarom de Vlootverjaardag.

Nieuw: alleen de staat mag geweld uitoefenen
Op die dag in januari, ruim 500 jaar geleden, was Maximiliaan van Oostenrijk de machthebber in de Nederlanden. Of eigenlijk de "Habsburgse Nederlanden". Dit besloeg een gebied dat grotendeels overeenkomt met de grenzen van het huidige Nederland, Belgie en Luxemburg. Maar daar houdt de vergelijking wel op; het was geen eenheid. Overigens had Maximiliaan veel meer verantwoordelijkheden, hij was namelijk ook aartshertog van Oostenrijk en keizer van het Heilige Roomse Rijk.
Lang voor die mooie 8e januari was de mens uiteraard al actief op zee. En waar mensen zijn wordt gehandeld en geruzied. De strijd ter zee was echter niet aan regels gebonden. De bescherming van koopvaardijschepen tegen (bijv. Hollandse) piraten gebeurde door handelaren zelf of op initiatief van het bestuur van een handelsstad. Tegenwoordig mag alleen de overheid geweld uitoefenen (politie, defensie, etc) maar in die tijd mocht iedereen dat als je maar een goed verhaal had, zeker op zee.
Daar kwam verandering in. Om van de Nederlandse gewesten meer een eenheid te maken, werden steeds meer centrale regels opgelegd aan de Nederlanden. Eén daarvan was een regeling dat de defensie ter zee wettelijk zou worden geregeld en werd opgedragen aan een admiraal (woord afkomstig uit het Arabisch: emir-al-bahr, bevelhebber van de zee). Alleen hij mocht oorlogsschepen uitrusten en rechtspreken over zeezaken. Deze "regeling" stond in de Ordonnantie op de Admiraliteit die Maximiliaan uitvaardigde.

Vanaf dat moment was er dus een marineorganisatie die namens de staat de handel over zee ging beschermen. Die belangrijke taak wordt sindsdien uitgevoerd: van bescherming van vissers tegen piraten in de 15e eeuw en bescherming van schepen met graan tegen Zweedse marineschepen door De Ruyter in de 17e eeuw tot piraterijbestrijding in de 21e eeuw.

Marinehaven Veere
Denk nu niet dat men in Den Helder aan het werk ging. De Zeeuwse plaats Veere werd verkozen tot hoofdkwartier, Den Helder bestond nog niet. In Veere werd de Admiraliteit gevestigd, met leden benoemd door de Admiraal. Dit orgaan kwam echter alleen samen in tijden van crises. Eén van de besluiten van de Admiraliteit was het laten bouwen van een opslagplaats voor militaire goederen en een marinewerf in Veere.

Admiraals
Al sinds 1356 werden admiraals aangewezen. Dat was dan bijvoorbeeld een kapitein van een koopvaardijschip die de verdediging op zich moest nemen van zijn eigen schip en andere koopvaardijschepen in een konvooi. Dit betrof dan vaak tijdelijke taken en niet echt een functie. In 1485 werd voor het eerst een admiraal voor de gehele Nederlanden aangesteld: Filips van Kleef. Maar, zoals eerder vermeld, erkende niet iedereen hem. Ook na 1488 bleven de Hollandse zeegewesten buiten de admiraal om zelf oorlogsvloten formeren.

Vlootverjaardag
Al verliep de start niet altijd vlotjes, zo werd wel op 8 januari 1488 geschiedenis geschreven en de marine opgericht. Het duurde nog eeuwen voordat de marine organisatie echt vaste vorm kreeg. Pas in de 17e eeuw werden bijvoorbeeld voor het eerst marineschepen ook in vredestijd varende gehouden, in plaats van direct na een oorlog verkocht. Een echte eenhoofdige nationale marine ontstond pas in 1815.

In tegenstelling tot het Korps Mariniers (jaarlijkse Korpsverjaardag op 10 december) heeft de vloot aan de oprichtingsdatum nooit echt aandacht geschonken. De term "Vlootverjaardag" werd (voor zover we kunnen nagaan) voor het eerst genoemd in 2007 en zelfs veel marinepersoneel heeft nauwelijks besef van de geschiedenis van de eigen werkgever. Dat is jammer, want daardoor bestaat bij veel mensen ook een verkeerd beeld van de marinegeschiedenis. Bijvoorbeeld wordt de geschiedenis van de marine vaak ten onrechte verward met die van twee commerciële bedrijven VOC en WIC.

De kroon op het anker
Eind zeventiende eeuw was er een tijd lang geen zelfstandige Nederlandse vloot. Tegen het einde van de Franse tijd, in december 1813, ontstond er echter opnieuw een zelfstandige vlootorganisatie in Nederland: de Koninklijke Nederlandse Zeemacht, die vanaf 1905 officieel de naam Koninklijke Marine (KM) kreeg.
Om economische en strategische redenen werden in de nieuwe organisatie aanvankelijk veel walinrichtingen gehandhaafd uit de tijd van de Republiek. Wel kwam er een hiërarchische taakverdeling tussen de nieuwe directies tot stand. Willemsoord in Den Helder ontwikkelde zich langzaamaan tot de voornaamste thuishaven van de operationele vloot. Na de Tweede Wereldoorlog werd Den Helder definitief de nationale marinebasis.

De huidige Koninklijke Marine
De kerntaken van de Nederlandse marine zijn in de loop der eeuwen herhaaldelijk aangepast aan de (inter)nationale veiligheidssituatie. In deze tijd heeft de val van de Berlijnse muur tot een heroriëntatie geleid.
In de zeventiende en achttiende eeuw opereerde de marine voornamelijk in Europese wateren. De belangrijkste taken waren toen de verdediging van de onafhankelijkheid van de Republiek en de bescherming van de vissers- en handelsvloot.

Negentiende en twintigste eeuw
Vanaf de negentiende eeuw tot aan de Tweede Wereldoorlog lag de hoofdtaak van de Koninklijke Marine in Nederlands-Indië. Nadat Nederlands-Indië in 1949 onafhankelijk werd en na het vertrek uit Nederlands Nieuw-Guinea in 1962, richtte de marine zich in NAVO-verband op de beveiliging van scheepvaartroutes op de Atlantische Oceaan en op onderzeebootbestrijding.

Na de val van de Berlijnse muur
De val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daaropvolgende ontmanteling van het Warschaupact (1991) leidden tot een heroriëntatie van het defensieapparaat. Op dit moment zijn de belangrijkste taken van de Nederlandse krijgsmacht:

- verdediging van het bondgenootschappelijk en eigen gebied, inclusief de Nederlandse Antillen en Aruba;
- bescherming van de internationale rechtsorde;
- ondersteuning van en hulpverlening aan civiele overheden, zowel nationaal als internationaal, bij rampenbestrijding, vredeshandhaving en -opbouw.

Afgeleide taken hiervan zijn: hydrografie, logistieke ondersteuning van visserij-inspectie en kustwachttaken, waaronder search and rescue.
De Koninklijke Marine, traditioneel wereldwijd georiënteerd en bij uitstek flexibel, mobiel en snel inzetbaar, levert joint en combined een belangrijk deel van het expeditionair vermogen dat nodig is voor deze taakuitoefening.

De vlootverjaardag
De marine zou als oudste krijgsmachtdeel en in navolging van marines in het buitenland best meer aandacht mogen schenken haar geschiedenis en vooral aan de 8e januari.
Vergeet de marine of het vlootpersoneel dus op 8 januari niet te feliciteren met de Vlootverjaardag! Bijvoorbeeld via Twitter (#vlootverjaardag).

Het hoofdbestuur KVMO feliciteert derhalve al het (oud-)marinepersoneel (vlootpersoneel én mariniers) met hun Vlootverjaardag en rekent er op dat in 2013 het 525-jarige bestaan groots wordt gevierd, alsmede het feit dat de marine dan precies 200 jaar, sinds 1813,  het predikaat 'Koninklijk' mag voeren.
Dat de Marinierskapel der Koninklijke Marine al een speciaal muziekstuk, de 'Ouverture 1488' in het repertoire heeft opgenomen, is daar vast een prelude op.

Bronnen:
geschiedeniszeeland.nl
defensie.nl
dutchrevolt.leiden.edu
L. Sicking, Zeemacht en onmacht. Maritieme politiek in de Nederlanden, 1488-1558(Amsterdam 1998)
L.L.M. Eekhout, 500 jaar marine (1988)

Bron:  www.marineschepen.nl