Kenmerkend voor ons (oer)brein is dat we vooral iets bedreigend vinden als we dit met onze zintuigen kunnen waarnemen. Iets wat we niet met onze zintuigen kunnen waarnemen, bijvoorbeeld klimaatverandering of een ‘gek’ met een atoom-arsenaal, wordt dan ook als minder bedreigend ervaren. Heeft u afgelopen week wakker gelegen van het verontrustende bericht van het KNMI : ijssmelt Antarctica in volgende eeuw rampzalig? Ligt u wakker van een Noord- Koreaan met een atoombom? Beide voorbeelden kunnen echter wel leiden tot het uitsterven van het menselijk ras! Als u dit vergelijkt met uw zintuigelijke reactie op een plotseling onschuldig ‘boe roepen’ in het donker dan is er sprake van een aanzienlijke mismatch.
Ons oerbrein kent een aantal kenmerken. Zo zijn wij kortzichtig. De toekomst was immers in het verleden minder belangrijk. Eten kon veelal niet worden bewaard en werd dan ook onder elkaar verdeeld. Voorbeelden van het korte termijn denken zijn er te over: de politieke horizon is de waan van de dag dan wel de regeringstermijn. Een lange termijn visie ontbreekt veelal. Dit zien we ook bij het appeltje voor de dorst, ons pensioen. Dit wordt vaak pas interessant als men vlak voor het pensioen staat, maar dan is het veelal te laat als er nog iets moet worden gerepareerd. En wat te denken van onze welvaartziektes van vandaag de dag: liever elke dag zoet, chips en gamen in plaats van bewegen en een gezond lichaam.
Eigenbelang is ook een belangrijk kenmerk van ons oerbrein. Empathie voor elkaar in de (genetische) groep weegt zwaarder dan voor mensen die zich buiten de groep bevinden. Dit kenmerk is één van de belangrijkste militaire eigenschapen: ‘The band of brothers’, het voor elkaar door het vuur gaan.
Het voeren van oorlog zorgt voor een diepe sociale verbintenis tussen de militairen of in de oertijd tussen de krijgers. In mindere mate gold dit ook ten tijde van de dienstplicht. Ze hebben een man van me/hem gemaakt: ‘seperate the men from the boys’.
Een laatste, niet onbelangrijk, kenmerk van het oerbrein is statusgevoeligheid. In de oertijd betekende status meer kans op nageslacht. Vandaag de dag nog steeds herkenbaar als de succesvolle oudere jongere die met een nieuwe jongere partner aan de tweede dan wel derde leg begint. Hetzelfde geldt voor de veteraan die terugkomt van een zware missie. Uit Amerikaans onderzoek is gebleken dat hoe meer ‘bintangs’ een militair heeft hoe groter het nageslacht.
Door de snelle digitale ontwikkelingen wordt de mismatch tussen ons oerbrein steeds groter volgens de schrijvers. Het oerbrein is ontwikkeld in een periode met genoeg ruimte op de savannen en met weinig soortgenoten om zich heen. De groepen bestond uit maximaal 100 tot 150 personen.
Uit onderzoek is gebleken dat vandaag de dag mensen nog steeds het best gedijen bij organisatie die uit ongeveer 100-150 mensen bestaat. Dit is dan ook weer van invloed op het ‘band of brothers -gevoel’. Wordt de organisatie te groot dan verdwijnt het saamhorigheidsgevoel.
De digitale ‘near real time’ wereld maakt het er voor het oerbrein niet makkelijker op. Op de savanne ging de leider voorop in de jacht of de strijd. Vandaag de dag is onze leider iemand die we alleen van de TV kennen. Over het algemeen goede debaters maar is dat hetgeen wat een land nodig heeft als er moeilijke besluiten moeten worden genomen?
Ook op militair gebied heeft de ‘near real time’ een steeds grote invloed. Neemt de militaire staf, op soms wel duizenden kilometers afstand van het slagveld, dezelfde besluiten dan als men daadwerkelijk zelf op het slagveld zou staan? Zouden de generaals in de Eerste Wereldoorlog als zij zelf in de loopgraven hadden gestaan en voorop in de strijd gingen dezelfde bevelen hebben gegeven of zouden ze andere besluiten hebben genomen en een hoop levens hebben bespaard?
Mismatch of niet we zullen het met ons oerbrein moeten doen. Voor Defensie is te hopen dat de kenmerken ‘zintuig’, ‘waarneming’, en ‘kortzichtig’ in Nederland en Europa spoedig wordt doorbroken. Men ziet immers het externe gevaar pas als het veelal te laat is. Een kortzichtige misvatting die ondanks de talrijke voorbeelden in de geschiedenis schijnbaar maar niet in ons brein wil evolueren.